Eş behsil dîk?

 

Wekî ku tê zanîn, wexta ku împaratorîya Sasanîya û ya Roma, yên ku bi sedên salan bi hev re şer û cengên mezin dikirin û di wî şerê di navbera wan de, ku gelekê caran Sasanîya zora Romayîyan dibir û car carna jî Çemê Firatê, Ava Feratê, li gorî hin dîroknasan, ew di navbera wan de dibû tixûb, sînor û gelekê caran jî Sasanîya tirîbût, yanî bi şiklekî xerac û salê niza çiqas zêr ji împaratorîya Romayê disten.   

Îcar wexta ku, li rojhilat Sasanî û li rojava jî Romayî, demeke dûr û dirêj, yanî bi sedan sal ew bi hevûdu re dilibikîn, hingê li alîyê Erebîstanê jî Hz. Mihemmed temelê fikra Îsamîyetê avêtibû û wî û hevalbendê xwe  propoganda dînê îslamê dikirin û hêdî hêdî wan, li dervê Erebîstanê jî derûdorê xwe; çi bi rêya bazirganîyê û bi rêya alim, yanî propogandîstên dînê îslamê û çi jî bi rêya şer, wan, yanî ereban dora xwe fireh dikirin, yanî ew li welatên din jî hêdî hêdî belav dibûn.  

Îcar wan, yanî ereban, di bîn perda dîn de, di derdora salên 700an de, yanî piştî çêbûna Hz.Îsa, wan împaratorîyek fireh û mezin ava kirin û ji wê, hem Sasanîyan; yanî împaratorîya kurd û farisa û hem jî ya Romayîyan nesibê xwe girtin.  

Elbet ew yek ne rehet bû, yanî, kî dikarîbû ku ew xwe li ber wê artêşa îslamê bigirtana, ew artêşa ku bi îdeolojîyek wilo serê wan leşkerên xwe dagirtibû, yanî, eger ku li vê dinyayê, di cenga firehkirina, belavkirina îslamîyetê de tu biserketa, ji xwe mikafat te; xenîmeta şer, yanî; jin, zîv, zêr, bi kurtî malê talanê yê te bû û eger ku tu di şer de `şehîd` biketa, îcar li wê dinyayê, yanî li dinya wiyalî û ne bi îhtîmaleke mezin, lê ji sedî sed tu li Behiştê, li Cinetê bû û bê ´şik` tu di nav horî, çemê şîr û hingiv, fêkî, mêwe; yên wekî hinar û hwd de bû!
De îcar kî dikarîbû wan eşîrên bedewîyan, yên cihê cihê û prîmîtîv û wê artêşê bigirtana, yanî bi kurtî tu bi kîjan alîyî de (yanî tu li kîjan dinyayê bûne) biçûna zêde ferq nedikir…   

Her çiqas ku kurdan demek dûr û dirêj li ber wan hicûm û êrîşên dijwar diberxwedan jî, lê piştî gelek qetlîamên mezin, ew jî paşê mecbûr man û wan jî hukmê îslamê ne bi kêfa xwe, lê belê mecbûr man û bi zora şûr wan ew qebûl kirin, yanî ew jî bûn misilman.   

Di dû re, wextê ku ereb hinekî ji axa kurda bi şûn de vekişîyan jî, lê dîsa jî wan li dû xwe li hin herêman, hinek însanê ku bi erebîyek xerabe xeberdidan hiştîbûn. Yanî, mesela cîyên wek Sêrt, Hatay û Mêrdîn. Îcar ew şopa wan, yanî ew însanê ku bi erebi diaxivîn, hê vêga jî, her çiqas hindikbin jî, lê dîsa jî, ew li wan deverên ku navên wan derbas bûn hê jî hene.

Îcar li alîyê Mêrdîn, yek ji van camêran, yanî, ew ên ku bi diyalektekî erebî û yê ku hinkî jî bi erebîyek xerabe xeberdidan, dîkê xwe hinda dike, an jî hinek dîkê wî jê didizin.

Lê, şiklekî, versîyonekî vê meselê yê din jî heye, yanî, mesela; tê gotin ku mêrikek dîkekî didize û loma jî, mêrik ji xwe bi şike û îcar; ew bi kur de diçe û hema ku du mirov jî bi hev re xeberdidin, îcar ji wî weye ku ew pê dizanin ku wî dik diziye û ji ber wê yekê jî, hema devê kê, lêvên kê dilibitin, yanî hema ku du mirov jî bi hev re diaxivin û mêrik yekser diçû cem wan û ji wan dipirsî: eş behsil dik? Yanî kurdîya wê; ma gelo hûn behsa dîk dikin?

Ger ku mirov vegere ser versîyonê, yê ku, yanî ya wî mêrikê ku li gorî rîwayetê, wî dîkê xwe wenda kiribû, yan jî dîkê wî jê hatibû dizîn. Îcar piştî wendabûna dîk, xwedîyê dîk li dikê xwe digere û kuçekê, kolanekê namîne ku ew lê nagere û hama ku ew du mirovên ku bi hev re xeberdidin jî dibîne û hema yekser ew diçe cem wan û ji wan dipirse; eş behsil dîk? Yanî ew dixwaze ji wan re bibêje ku dîkê wî wendabûye û ma gelo we tu dîk nedîtine, an jî, gelo hûn behsa dîk dikin?

Û ew, wê gera xwe ya li dîk dom dike, yanî taxek namîne ku ew sax nakê û ew sûk û çarşîya bacêr ser û binê hev dike û digihîje kê, ma we dîkê min nedîtiye?

Na dik tune! Yanî erd qelişî û dîkê wî ketê!

Îcar ji ber wê yekê, qûna mêrikê xwedîyê dîk erd nagre û misêwa ew di heraketê de ye. Vir de diçe dîk, wir de diçe dik, lê ew ger, ew zehmetî û ew eziyet û ew kefte lefta wî û ew pirsên wî tu fêdekî, netîcekî nayne û êdî ew mêrik ji bo xatrê dîkê xwe, yanî ew ji kerba wî dîkê xwe, hew tine ku ew serê xwe bixwe û ew dom dike, hema ku ew kî dibîne û diçe cem wan û ji wan dipirse: Eş behsil dîk? Yanî, ma hûn li ser dîk mijûl dibin? Ma hûn li ser dîk xweberdidin?  

Mêrikê reben vir de diçe eş behsil dik, wir de diçe eş behsil dik? Û dawîya dawî jî, hema bêje çîroka wî camêrî, yanî ew mesela wî camêrî; di serî de li Mêrdîn û derûdorê wê û di dû re jî li seranserê welat belav dibe û ji wê rojê û vir ve, ew çîrok di nav xelkê de, bi taybeyî li ser behsa tişteki, bo nimûne; ku hinek mirovên piçekî ji xwe sil, yanî, yên ku ew hinekî ji xwe bi şik bin, an jî yên ku hebekî bi şuphe li tiştekî bipirsin û ku hinekî ji adetê zêdetir, ew pirsên xwe tekrar bikin, hingê xelk ji wan re dibêje: te xêr e heyran! Yanî, ma qey yê te jî wek mesela EŞ BAHSIL DÎK li te hatiye!  

 

Adar 2006
Key Xusre (Anonîm)